Je gaat in beroep tegen een omgevingsvergunning. Bij de rechtbank voer je een aantal beroepsgronden aan, maar je krijgt nul op het rekest. Hoger beroep dan maar. In hoger beroep bedenk je dat je (eigenlijk zonder problemen) in beroep ook nog andere beroepsgronden had kunnen aanvoeren.
Helaas. Die beroepsgronden worden door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (de Afdeling) dan niet meer meegenomen. Dit wordt de ‘grondentrechter’ genoemd. Voor het omgevingsrecht blijft deze in stand. Althans… soms wel en soms niet…
De grondentrechter in het omgevingsrecht
De grondentrechter in het omgevingsrecht blijft in stand… Is dat nieuws? Ja, want de Afdeling heeft onlangs namelijk uitgesproken dat de grondentrechter wordt verlaten, omwille van de rechtseenheid in ons bestuursrecht. De andere hoogste bestuursrechters Centrale Raad van Beroep (zaken over onder andere sociale zekerheid en het ambtenarenrecht) en het College van Beroep voor het bedrijfsleven (zaken over onder andere de Mededingingswet en de Meststoffenwet) passen namelijk ook geen grondentrechter toe.
Maar voor het omgevingsrecht geldt dit dus niet. De grondentrechter staat hier nog fier overeind. Hoewel… de (in hoger beroep pas) aangevoerde beroepsgronden worden weer wel door de Afdeling meegenomen, wanneer andere (derde-)belanghebbenden hier niet de dupe van zijn. Wanneer hiervan sprake is, kan natuurlijk wel eens voer voor discussie opleveren. Overigens gaat dit weer niet op wanneer er ‘Crisis- en herstelwet’-zaken in het geding zijn. Dan wordt de grondenfuik altijd toegepast. Bent u er nog…?
En er is nog een uitzondering: voor planschadezaken heeft de Afdeling vervolgens ook bepaald dat de grondentrechter wordt verlaten, tenzij de beroepsgronden uitdrukkelijk in beroep zijn prijsgegeven.1
Hoewel je planschade overduidelijk onder het omgevingsrecht kan scharen (grondslag van planschade is art. 6.1 Wet ruimtelijke ordening), wordt in planschadezaken toch de grondentrechter verlaten, omdat onze hoogste bestuursrechter geen onderscheid wil maken tussen planschadezaken en andere (omgevingsrechtelijke) nadeelcompensatiezaken (op grond van de Tracéwet of Waterwet).
Overigens is deze grondentrechter vaak alleen maar bij omgevingsvergunningen van toepassing. Voor bestemmingsplannen speelt de grondentrechter geen rol. Je kunt immers tegen een bestemmingsplan alleen in beroep bij de Afdeling. Hoger beroep is niet mogelijk.
Waarom een grondentrechter in het omgevingsrecht?
Waarom houdt de Afdeling in het omgevingsrecht vast aan de grondentrechter? Nou, omdat in deze zaken vaak ook belangen van derden zijn betrokken. De Afdeling waakt in deze zaken namelijk niet alleen over de procespositie van de partijen die hoger beroep instellen, maar ook over de procespositie van de overige partijen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de vergunninghouder (wanneer een omgevingsvergunning door een omwonende wordt aangevochten).
Dat is het verschil met niet-omgevingsrechtelijke zaken van de Afdeling (bijvoorbeeld onderwijsbesluiten of asielvergunningen). Daar zijn vaak maar twee partijen bij betrokken. Vaak, maar niet altijd. Denk aan bijvoorbeeld horecavergunningen of subsidiezaken.
Ook gaat het in het omgevingsrecht vaker om zaken met grote maatschappelijke belangen. Denk hierbij aan wegen, woningbouw, windparken en zo. Dan is het wenselijk dat op tijd vaststaat waar de rechtsstrijd over gaat.
Enfin, rechtseenheid binnen ons bestuursrecht leidt dus nog niet tot rechtseenheid binnen ons omgevingsrecht. En juist bij zaken met grote maatschappelijke belangen wordt vaak alles aangegrepen om zowel de inhoud als het proces ter discussie te stellen. Valt een bestreden besluit wel onder het procesrecht van de Crisis- en herstelwet? Worden derde-belanghebbenden wel benadeeld wanneer de ‘nieuwe’ (hoger) beroepsgronden worden toegelaten? Genoeg ‘nieuw’ voer voor discussies. Daar kun je op wachten.
Goede procesorde
Let op: het verlaten van de grondentrechter door de Afdeling betekent niet dat je in hoger beroep altijd nieuwe beroepsgronden op tafel mag gooien. Zo moet je je ‘tegenpartij’ wel de kans geven om inhoudelijk te reageren op je nieuwe beroepsgronden. Doe je dat niet, dan zal de Afdeling deze beroepsgronden alsnog buitenspel zetten met het oog op de ‘goede procesorde’.
- ABRvS 9 maart 2022, ECLI:NL:RVS:2022:693, r.o. 6.
Bron: ABRvS 9 februari 2022, ECLI:NL:RVS:2022:362, TBR 2022/31, m.nt. H.A.J. Gierveld